މާހިރުން ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި މިހާރު ހިނގަމުންދާ ނުތަނަވަސްކަމަކީ އެ ސަރަހައްދުގެ ވެރިކަން ހިންގުމުގެ ނިޒާމާ މެދު އުފެދިފައިވާ ދިގުލީ ބަހުސްތަކުގެ ބައެކެވެ.
އަލްޖަޒީރާ ސްޓާފް
މަނާކޮށްފައިވާ މަދަނީ ޖަމާއަތަކުން އަންގާރަ ދުވަހު ބޭއްވުމަށް ރާވާފައިވާ ބޮޑު މުޒާހަރާއެއްގެ ކުރިން، ޕާކިސްތާނުގެ ބާރުގެ ދަށުގައިވާ ކަޝްމީރުގެ ޕޫންޗް ޑިސްޓްރިކްޓުގެ ވެރިރަށް ރާވަލަކޯޓުގައި އާދީއްތަ ދުވަހު ފުލުހުންނާއި މުޒާހަރާގެ ބައިވެރިންނާ ދެމެދު ހިނގި ކުރިމަތިލުންތަކުގައި މަދުވެގެން 11 މީހުން މަރުވެއްޖެއެވެ.
ޕާކިސްތާނުގެ ބާރުގެ ދަށުގައިވާ ކަޝްމީރުގެ ކަމާބެހޭ އިދާރާތަކުން ވަނީ ފެޑެރަލް ޕެރާމިލިޓަރީ ސިފައިން ނެރެ، ދަތުރުފަތުރުކުރުމުގެ ހަރުކަށި އިރުޝާދުތަކެއް ނެރެފައެވެ. ނަމަވެސް މި ހުރަސްތަކާއެކު ވެސް އަންގާރަ ދުވަހުގެ މުޒާހަރާތައް ވަނީ ކުރިއަށް ގެންގޮސްފައެވެ.
މި ހަމަނުޖެހުންތަކާ ގުޅޭގޮތުން މިހާތަނަށް އެނގިފައިވާ މައުލޫމާތުތައް ތިރީގައި މިވަނީއެވެ.
ޕާކިސްތާނުގެ ބާރުގެ ދަށުގައިވާ ކަޝްމީރުގައި ވަމުންދަނީ ކީއް؟
ފުލުހުންނާއި މުޒާހަރާގެ ބައިވެރިންގެ ދެމެދުގައި ހިނގި ކުރިމަތިލުންތަކުގައި 11 މީހުން މަރުވެ، 70 އަށް ވުރެ ގިނަ މީހުން ވަނީ ޒަޚަމްވެފައެވެ. މި މުޒާހަރާތައް އުފެދެން ދިމާވީ މުޒާހަރާ އިންތިޒާމުކުރާ ޖަމާއަތް މަނާކުރުމާއި، ސަރަހައްދީ ގިނަ ޝަކުވާތަކެއް ހުރުމުގެ ސަބަބުންނެވެ.
އިންޑިއާއާއި ޕާކިސްތާނާ ދެމެދު ބެހިފައިވާ އަސްކަރީ ސަރަހައްދެއް ކަމަށްވާ ޕޫންޗް ޑިސްޓްރިކްޓުގެ ޕާކިސްތާން ފަޅީގެ ކޮމިޝަނަރު ސަރުދާރު ވަހީދު ޚާން ރޮއިޓާސްއަށް ވިދާޅުވީ، ހަތަރު ފުލުހަކާއި މަގުމަތިން ދިޔަ އާންމު މީހަކު މަރުވީ "ހަމަނުޖެހުން އުފައްދާ ބަޔަކު ދިން ބަޑީގެ ހަމަލާތަކެއްގައި" ކަމަށެވެ. އަދި މުޒާހަރާގެ ބައިވެރިންގެ ތެރެއިން ހަ މީހުން މަރުވި ކަމަށް އޭނާ ވިދާޅުވިއެވެ.
ޕޮލިސް ޗީފް ލިޔާގަތު މަލިކް ވިދާޅުވި ގޮތުގައި އާދީއްތަ ދުވަހުގެ ކުރިމަތިލުންތަކުގައި ޒަޚަމްވި މީހުންގެ ތެރޭގައި ސަލާމަތީ ބާރުތަކުގެ 23 އޮފިޝަލުންނާއި މުޒާހަރާގެ 50 ބައިވެރިން ހިމެނެއެވެ.
ހުކުރު ދުވަހު ސަރަހައްދީ ސަރުކާރުން ވަނީ އެ ސަރަހައްދަށް ދަތުރުނުކުރުމަށް އިލްތިމާސްކޮށް އާންމު އިރުޝާދެއް ނެރެފައެވެ. ސަރަހައްދުގެ ޕްރެސް އިންފޮމޭޝަން ޑިޕާޓްމަންޓް (ޕީއައިޑީ) އިން ނެރުނު ބަޔާނެއްގައި ބުނެފައިވަނީ، މިއީ ފަތުރުވެރިންނާއި ދަތުރުވެރިންގެ ރައްކާތެރިކަމަށްޓަކައި އަޅާފައިވާ ފިޔަވަޅެއް ކަމަށެވެ. އަދި އެ ސަރަހައްދުގައި މިހާރު ތިބި މީހުން ވެސް ހުކުރު ދުވަހުގެ ހަވީރުގެ ކުރިން އެތަނުން ނިކުތުމަށް ސަރުކާރުން އެދިފައިވެއެވެ.
ކަޝްމީރަކީ އިންޑިއާއާއި ޕާކިސްތާނުން ވެސް ފުރިހަމަ މިލްކުވެރިކަމަށް ދައުވާކުރާ، އަދި ޗައިނާއިން ވެސް އޭގެ ބައެއް ކޮންޓްރޯލް ކުރާ ހިމާލިޔާ ފަރުބަދަމަތީގެ ސަރަހައްދެކެވެ. ޕާކިސްތާނުގެ ބާރުގެ ދަށުގައިވާ ކަޝްމީރު—އާންމު ނަމުން ނަމަ އާޒާދު ޖައްމޫ އެންޑް ކަޝްމީރު (އޭޖޭކޭ)—ހިންގަނީ އަމިއްލަ ބޮޑުވަޒީރަކާއި ގާނޫނުހަދާ މަޖިލީހެއް އޮންނަ ސެމީ-އޮޓޮނޮމަސް ނިޒާމަކުން ނަމަވެސް، އެންމެ ފަހުގެ ބާރު އޮންނަނީ އިސްލާމްއާބާދަށެވެ. 2017 ގެ ބޯހިމެނުމުގެ ހިސާބުތަކަށް ބަލާއިރު މި ސަރަހައްދުގެ އާބާދީ 4 މިލިއަނަށް ވުރެ މައްޗެވެ. މިއީ 740 ކިލޯމީޓަރުގެ 'ލައިން އޮފް ކޮންޓްރޯލް' (އެލްއޯސީ) އަސްކަރީ ބޯޑަރުން އިންޑިއާ ކަޝްމީރާ ވަކިކުރެވިފައިވާ ސަރަހައްދެކެވެ.
މުޒާހަރާތަކުގެ ފަހަތުގައިވަނީ ކޮން ބައެއް؟
ޖައްމޫ ކަޝްމީރު ޖޮއިންޓް އަވާމީ އެކްޝަން ކޮމިޓީ (ޖޭއޭއޭސީ) އަކީ 2023 ވަނަ އަހަރު އުފެދުނު އާންމު ރައްޔިތުންގެ އިއްތިހާދެކެވެ. އެކްޓިވިސްޓް ޝައުކަތު ނަވާޒް މީރު އިސްވެ ހުންނަވާ މި ޖަމާއަތުން ތަމްސީލުކުރަނީ ވިޔަފާރިވެރިންނާއި މަދަނީ ޖަމިއްޔާތަކެވެ.
ހުކުރު ދުވަހު ސަރަހައްދީ ސަރުކާރުން ވަނީ 2014 ވަނަ އަހަރުގެ ޓެރަރިޒަމް ހުއްޓުވުމުގެ ގާނޫނުގެ ދަށުން ޖޭއޭއޭސީ އަކީ މަނާ ޖަމާއަތެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅާފައެވެ. ސަރުކާރުގެ ހޯމް ޑިޕާޓްމަންޓުން ނެރުނު ސާކިއުލާއެއްގައި ބުނެފައިވަނީ، އެ ޖަމާއަތުން ހިންގަނީ ޓެރަރިޒަމްގެ އަމަލުތައް ކަމަށާއި، ދައުލަތުގެ ސުލްހަމަސަލަސްކަން ނަގާލައި، އާންމުންގެ މެދުގައި ބިރުވެރިކަމާއި ނަފުރަތު އުފެއްދުމަށް މަސައްކަތްކުރާ ކަމަށެވެ.
އާދީއްތަ ދުވަހުގެ ހާދިސާއާ ގުޅިގެން އެކްސް (X) ގައި ހިއްސާކުރި ވީޑިއޯ މެސެޖެއްގައި ޝައުކަތު ނަވާޒް މީރު ވަނީ ސަރުކާރުގެ ބާރުތަކުން ރާވަލަކޯޓުގައި ހަމަނުޖެހުން އުފައްދައި "އާންމުން ގަތުލުއާންމު ކުރަމުންދާ" ކަމަށް ތުހުމަތުކުރައްވާފައެވެ. މިއާ ޚިލާފަށް ކޮމިޝަނަރު ވަހީދު ޚާން ވިދާޅުވީ މިއީ ގަތުލުއާންމެއް ކަމަށް ބުނެ ޖޭއޭއޭސީން އޮޅުވާލަމުންދާ ކަމަށާއި، ސަރުކާރުން މަސައްކަތްކުރީ ގާނޫނާއި ގަވާއިދު ގާއިމުކުރުމަށް ކަމަށެވެ.
އިންޓަނެޓް ބަލަހައްޓާ ނެޓްބްލޮކްސް (NetBlocks) އިން ބުނި ގޮތުގައި މުޒާހަރާތަކާ ގުޅިގެން އެ ސަރަހައްދުގައި ވިދިވިދިގެން ތިން ދުވަސް ވަންދެން އިންޓަނެޓްގެ ޚިދުމަތް ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ހިފަހައްޓާފައެވެ.
މުޒާހަރާތައް ފެށުމުގެ އަސްލު ސަބަބަކީ ކޮބައި؟
މި މުޒާހަރާތައް މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި އަމާޒުވެފައިވަނީ، އިންޑިއާގެ ބާރުގެ ދަށުގައިވާ ކަޝްމީރުން ޕާކިސްތާނުގެ އެހެން ސަރަހައްދުތަކަށް ހިޖުރަކޮށް ދިރިއުޅޭ ރެފިއުޖީންނަށް ޚާއްސަކޮށްފައިވާ 12 ގޮނޑި، ޕާކިސްތާނު ކަޝްމީރުގެ ގާނޫނުހަދާ މަޖިލީހުގައި ރިޒާވްކޮށްފައި އޮންނަ މައްސަލައަށެވެ. މި ރެފިއުޖީން ޕާކިސްތާނުގެ ބާރުގެ ދަށުގައިވާ ކަޝްމީރުގައި ދިރިއުޅޭނަމަ މި ގޮނޑިތަކަށް ކުރިމައްޗެއް ނުލެވެއެވެ.
އަންނަ ޖުލައި 27 ގައި އެ ސަރަހައްދުގެ ގާނޫނުހަދާ މަޖިލީހުގެ އިންތިޚާބު ބޭއްވުމަށް ވަނީ ހަމަޖެހިފައެވެ. މި މަޖިލީހުގައި ޖުމްލަ ހިމެނެނީ ރިޒާވްކޮށްފައިވާ 12 ގޮނޑި ހިމެނޭ ގޮތަށް 45 ގޮނޑިއެވެ.
ޖޭއޭއޭސީން ގޮވާލަނީ މި 12 ގޮނޑި އުވާލުމަށެވެ. އެ ޖަމާއަތުން ވަކާލާތުކުރަނީ ގާނޫނުހަދާ މަޖިލީހުގެ ހުރިހާ ގޮނޑިއަކީ ވެސް ޕާކިސްތާނު ކަޝްމީރުގައި ހަގީގަތުގައި ދިރިއުޅޭ ރައްޔިތުންނަށް ޚާއްސަ ގޮނޑިތަކަކަށް ވާންޖެހޭނެ ކަމަށެވެ.
ކަރާޗީގައި ހުންނަ ނޫސްވެރިޔާ އަބްދުލް ޖައްބާރު ނާސިރު އަލްޖަޒީރާއަށް ވިދާޅުވީ، މި ގޮނޑިތަކަކީ 1947 ގައި ޕާކިސްތާނަށް ހިޖުރަކުރި ރެފިއުޖީންނަށް 1974 ގެ އިންތިގާލީ ގާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ދީފައިވާ ގޮނޑިތަކެއް ކަމަށެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި މިއީ އުވާލެވިގެން ވާނެ ގޮނޑިތަކެއް ނޫނެވެ. ސަބަބަކީ މި ގޮނޑިތައް އުވާލައިފިނަމަ، އދ. ގައި ކަޝްމީރުގެ މިނިވަން ދައުލަތަކަށް ވަކާލާތުކުރުމަށް ޕާކިސްތާނުން ދައްކާ ހުއްޖަތް ބަލިކަށިވެ، އިންޑިއާގެ ދައުވާއަށް ބާރު ލިބިގެންދާނެތީއެވެ.
މެއި މަހުގެ ފަހުކޮޅު ޕާކިސްތާނުގެ ފެޑެރަލް ވަޒީރުންގެ ޓީމަކާއި ޖޭއޭއޭސީގެ އިސް ވެރިންނާ ދެމެދު ކުރިއަށްދިޔަ ދިގު މަޝްވަރާތައް ވަނީ އެއްވެސް އެއްބަސްވުމަކާ ނުލައި ނިމިފައެވެ. އަދި އާދީއްތަ ދުވަހު އާޒާދު ޖައްމޫ އެންޑް ކަޝްމީރުގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުން ވަނީ އެ 12 ގޮނޑިއަކީ ގާނޫނުއަސާސީން ހިމާޔަތް ލިބިފައިވާ ގޮނޑިތަކެއް ކަމަށާއި، އެކަން ބަދަލުކުރެވޭނީ ގާނޫނުއަސާސީ އިސްލާހުކޮށްގެން ކަމަށް ހުކުމްކޮށްފައެވެ. މިއާއެކު ގާނޫނީ ގޮތުން އެކަން ހައްލުކުރުމުގެ މަގު ބަންދުވެ، މުޒާހަރާތައް އިތުރަށް ވަރުގަދަވިއެވެ.
އަޑީގައިވާ ފުން މައްސަލަތައް
މާހިރުން ފާހަގަކުރައްވާ ގޮތުގައި މި މައްސަލައަކީ ހަމައެކަނި މަޖިލީހުގެ ގޮނޑިތަކެއްގެ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. މިއީ ވެރިކަން ހިންގުމާއި، ސަރަހައްދީ ވަސީލަތްތައް ބެހުމާއި، އިގްތިސާދީ ތަކުލީފުތަކާއި ސަރަހައްދީ މިނިވަންކަމާ ގުޅިފައިވާ ފުން މައްސަލަތަކެކެވެ.
ސެޕްޓެމްބަރު އަދި އޮކްޓޯބަރު 2025 ގައި ޖޭއޭއޭސީން ވަނީ 38 ކަމެއް ހިމެނޭ ޑިމާންޑް ޗާޓަރެއް ނެރެ މުޅި ސަރަހައްދު ހުއްޓުވާލާފައެވެ. މި ހަރަކާތްތައް ފެށުނީ މެއި 2023 ގައި ކަރަންޓު ބިލުތައް އިންތިހާއަށް ބޮޑުވުމާއި، ގޮދަން ފުށުގެ އަގުބޮޑުވެ ލިބުން ދަތިވުމާ ގުޅިގެންނެވެ. އަދި މެއި 2024 ގައި މުޒަފަރްއާބާދަށް ކުރި ދިގު ދަތުރުގައި ހިނގި ކުރިމަތިލުންތަކުގައި ފުލުހަކާއެކު ފަސް މީހުން މަރުވިއެވެ.
މި 38 ޑިމާންޑުގެ ތެރޭގައި އިގްތިސާދީ ސަބްސިޑީ ދިނުމާއި، ކޮރަޕްޝަން ބެލުމާއި، އިޖުތިމާއީ ޚިދުމަތްތައް ރަނގަޅުކުރުމުގެ އިތުރުން ރެފިއުޖީންގެ 12 ގޮނޑި އުވާލުން ހިމެނެއެވެ. ޕާކިސްތާން ޕީޕަލްސް ޕާޓީ (ޕީޕީޕީ) ގެ ޗެއާމަން ބިލާވަލް ބުއްޓޫ ޒަރުދާރީ ވިދާޅުވީ، 38 ޑިމާންޑުގެ ތެރެއިން 35 ޑިމާންޑެއް ސަރުކާރުން ފުރިހަމަކޮށްދީފައިވާ ކަމަށާއި، ބާކީ ހުރި ކަންކަމަކީ ކުރެވެން ނެތް ނުވަތަ ކޯޓު އަމުރުތައް އޮތް ކަންކަން ކަމަށެވެ.
މާހިރުން ދެކޭގޮތުގައި މި މުޒާހަރާތަކުން ހާމަވަނީ، ބައިނަލްއަގުވާމީ ކަޝްމީރު މައްސަލައާ ގުޅިފައިވާ ގާނޫނުއަސާސީގެ އިންތިޒާމުތަކާއި، ރައްޔިތުން އެދޭ ޖަވާބުދާރީވުމާއި ސިޔާސީ ބައިވެރިވުމާ ދެމެދު އޮތް ބޮޑު ފަރަގެވެ.
